Χρυσός ή ερήμωση; Το λάθος δίλημμα για Έβρο και Ροδόπη

“Το δημογραφικό πρόβλημα, η μονοδιάστατη ανάπτυξη και το πραγματικό διακύβευμα για τον τόπο”

Ο Έβρος και η Ροδόπη δεν αδειάζουν τυχαία- αδειάζουν γιατί δεν υπάρχει ένα συνεκτικό σχέδιο που να κρατά ανθρώπους εδώ.

Την ώρα που χωριά και μικροί οικισμοί χάνουν σταθερά πληθυσμό, η συζήτηση για το μέλλον της περιοχής μοιάζει να έχει περιοριστεί επικίνδυνα σε ένα και μόνο ζήτημα: την εξόρυξη χρυσού.

Στον Δήμο Μαρωνείας- Σαπών- από τις Σάπες και τα γύρω χωριά μέχρι τη Μαρώνεια και το παραλιακό μέτωπο- το ερώτημα δεν είναι θεωρητικό. Είναι απολύτως πραγματικό: αυτός είναι ο δρόμος που θέλουμε να ακολουθήσουμε;

Το δημογραφικό δεν είναι απλώς πρόβλημα – είναι απειλή

Η περιοχή μας δεν αντιμετωπίζει απλώς οικονομικές δυσκολίες. Αντιμετωπίζει σταδιακή ερήμωση. Οι νέοι φεύγουν, οι οικογένειες λιγοστεύουν, τα σχολεία αδειάζουν.

Καμία μορφή ανάπτυξης δεν έχει νόημα αν δεν κρατά ανθρώπους στον τόπο. Αν δεν δημιουργεί συνθήκες για να μείνουν και να επιστρέψουν οι νέοι, τότε δεν είναι λύση- είναι απλώς μια προσωρινή παρένθεση.

Η “εύκολη λύση” του χρυσού

Η εξόρυξη χρυσού παρουσιάζεται ως ευκαιρία: θέσεις εργασίας, επενδύσεις, οικονομική κίνηση. Όμως πίσω από αυτή την εικόνα υπάρχουν κρίσιμες παράμετροι που δεν συζητούνται επαρκώς.

Ένα μεγάλο μέρος των θέσεων εργασίας είναι προσωρινό και αφορά κυρίως τη φάση κατασκευής. Οι μόνιμες θέσεις που απομένουν είναι σε μεγάλο βαθμό εξειδικευμένες, γεγονός που σημαίνει ότι δεν θα καλυφθούν απαραίτητα από κατοίκους της περιοχής, αλλά από εργαζόμενους που θα έρθουν απ’ έξω.

Με απλά λόγια, δεν μιλάμε για ανάπτυξη που ριζώνει στον τόπο, αλλά για δραστηριότητα που έρχεται και φεύγει.

Η συζήτηση, μάλιστα, δεν είναι θεωρητική. Στην περιοχή του Πέραμα Έβρου προωθείται η έναρξη εξορυκτικής δραστηριότητας, με προοπτική- όπως έχει διατυπωθεί- να ακολουθήσουν και άλλες περιοχές, όπως οι Σάπες. Αυτό σημαίνει ότι δεν πρόκειται για μια μεμονωμένη επένδυση, αλλά για ένα μοντέλο που ενδέχεται να επεκταθεί σε ολόκληρη την περιοχή.

Ο κύκλος της πρόσκαιρης ανάπτυξης

Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι τέτοιου είδους επενδύσεις ακολουθούν συχνά τον λεγόμενο κύκλο boom-bust: μια περίοδο έντονης ανάπτυξης, που ακολουθείται από απότομη κάμψη όταν η δραστηριότητα περιορίζεται ή ολοκληρώνεται.

Σε πολλές περιπτώσεις, αυτός ο κύκλος αφήνει πίσω του περιοχές που μετατρέπονται σε “ghost towns” – τόπους που άκμασαν πρόσκαιρα και στη συνέχεια εγκαταλείφθηκαν. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η Bodie στις Ηνωμένες Πολιτείες και η Kolmanskop στη Ναμίμπια, ενώ σε τοπικό επίπεδο, η Κίρκη στον Έβρο θυμίζει ότι αυτές οι εξελίξεις δεν είναι κάτι μακρινό ή θεωρητικό.

Το φαινόμενο αυτό συνδέεται με έναν ευρύτερο οικονομικό όρο, το λεγόμενο resource curse («κατάρα των φυσικών πόρων»). Περιγράφει περιοχές που, ενώ διαθέτουν πλούσιους φυσικούς πόρους, δεν καταφέρνουν να χτίσουν μια σταθερή και βιώσιμη οικονομία, επειδή εξαρτώνται υπερβολικά από έναν και μόνο κλάδο. Όταν ο πόρος εξαντληθεί ή η δραστηριότητα υποχωρήσει, η οικονομία που στηρίχθηκε σε αυτόν καταρρέει, αφήνοντας πίσω της ένα κενό που δύσκολα καλύπτεται.

Το μάθημα από τις Σκουριές

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα που αξίζει να μας προβληματίσει είναι αυτό των Σκουριές στη Χαλκιδική. Πρόκειται για ένα έργο που, αν και έχει λάβει τις απαραίτητες εγκρίσεις, συνοδεύτηκε από έντονη κοινωνική σύγκρουση και σοβαρές επιστημονικές επισημάνσεις για τις περιβαλλοντικές του επιπτώσεις- από την αποψίλωση δασικών εκτάσεων μέχρι τους κινδύνους για τον υδροφόρο ορίζοντα και τη διαχείριση αποβλήτων. Ακόμη και οι ίδιες οι μελέτες δεν αρνούνται το περιβαλλοντικό αποτύπωμα, αλλά υποστηρίζουν ότι μπορεί να ελεγχθεί. Το κρίσιμο όμως ερώτημα παραμένει: όταν σε μια περιοχή με διαφορετική οικονομική βάση προκύπτει τέτοια ένταση και αμφισβήτηση, πόσο πιο ευάλωτη είναι μια περιοχή όπως ο Έβρος και η Ροδόπη;

Μπορούν όλα να συνυπάρξουν;

Ο Δήμος Μαρωνείας- Σαπών δεν ξεκινά από το μηδέν. Διαθέτει αγροτική παραγωγή, κτηνοτροφία, προϊόντα με ταυτότητα και μια περιοχή όπως η Μαρώνεια με σημαντικό πολιτιστικό και τουριστικό δυναμικό.

Η αγροτοκτηνοτροφία βασίζεται στην εμπιστοσύνη για την ποιότητα της γης και του νερού. Ο τουρισμός βασίζεται στην εικόνα και την ταυτότητα του τόπου. Η εξόρυξη, ως βαριά δραστηριότητα, εισάγει μια διαφορετική λογική χρήσης του χώρου.

Στην πράξη, αυτές οι δραστηριότητες δεν λειτουργούν πάντα συμπληρωματικά. Συχνά δημιουργούνται ανταγωνισμοί που επηρεάζουν τη συνολική φυσιογνωμία της περιοχής.

Το πραγματικό δίλημμα

Το δίλημμα που τίθεται- «χρυσός ή ανάπτυξη» – είναι στην πραγματικότητα παραπλανητικό.

Το πραγματικό ερώτημα είναι αν θέλουμε μια ανάπτυξη με διάρκεια, που θα κρατήσει τον πληθυσμό και θα δώσει προοπτική στις επόμενες γενιές, ή μια πρόσκαιρη οικονομική ανάσα με αβέβαιο αποτύπωμα στο μέλλον.

Μια ιστορική υπενθύμιση

Αν δούμε την ιστορία χωρίς ωραιοποιήσεις, θα διαπιστώσουμε ότι οι μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις δεν στήριξαν την ανάπτυξή τους μόνο στις δικές τους γαίες, αλλά σε μεγάλο βαθμό στη μεταφορά του κόστους αλλού. Κατά την αποικιοκρατική περίοδο, χώρες όπως η Μεγάλη Βρετανία, η Γαλλία και το Βέλγιο αξιοποίησαν εκτεταμένα τις αποικίες τους στην Αφρική και την Ασία για εξόρυξη και εκμετάλλευση πρώτων υλών, συχνά με όρους που σήμερα θα χαρακτηρίζονταν ως σκληρή εκμετάλλευση ανθρώπων και φυσικών πόρων. Το ερώτημα που τίθεται σήμερα δεν είναι ιστορικό αλλά απολύτως σύγχρονο: θέλουμε ο τόπος μας να αποτελέσει μια ακόμη «περιφέρεια» που θα επωμιστεί το κόστος μιας ανάπτυξης από την οποία το μεγαλύτερο όφελος θα κατευθυνθεί αλλού;

Επίλογος

Στο τέλος, ο τόπος δεν θα σωθεί από το τι υπάρχει κάτω από τη γη.

Θα σωθεί μόνο αν υπάρξουν άνθρωποι που θέλουν να ζήσουν πάνω σε αυτήν.

Για το Διοικητικό Συμβούλιο της Ε.Ε.Β.Σ.

Kωνσταντίνος Πορτοκάλογλου